keenesluis
De geschiedenis van de Keenesluis
De Keenesluis maakt deel uit van de afdamming van de Mooye Keene uit 1760. In 1768 werd gestart met de bouw van een dubbelkerende keersluis. Deze had als doel om bij vloed het water vanuit de rivier de Dintel te keren en bij eb overtollig water te spuien. Door veranderingen in de waterhuishouding van het gebied werd de sluis in 1892 omgebouwd tot schepradstoomgemaal. Hiervoor werd een tussenwand in de lengterichting van de sluis aangebracht, waardoor de sluiskolk werd versmald. Het scheprad kon vervolgens draaien tussen deze nieuwe wand en de bestaande sluismuur. Naast de sluis verrees een stoomhuis waarin de stoommachine stond opgesteld die het scheprad aandreef. Het schepradstoomgemaal bleef in gebruik tot na de Watersnoodramp van 1953 en werd rond 1958 buiten werking gesteld. Nadat in de jaren zeventig een betonnen dam met schuif was geplaatst, verloor de sluis haar doorvaartfunctie. Het gemaal werd uiteindelijk gesloopt en de Keenesluis kreeg de functie van inlaatsluis.
Een unieke restauratieopgave
Vanwege onze ruime ervaring met historische waterwerken benaderde Waterschap Brabantse Delta TAK architecten voor het ontwikkelen van een restauratievisie voor de Keenesluis. Na het presenteren van deze visie ontvingen wij de opdracht om het herstel van dit bijzondere monument verder uit te werken. De Keenesluis neemt daarbij een uitzonderlijke positie in. Voor zover bekend is de constructie van een scheprad in een bestaande sluis nergens anders in Nederland toegepast en mogelijk zelfs uniek in de wereld. Dit maakte de restauratie niet alleen technisch uitdagend, maar ook cultuurhistorisch bijzonder waardevol.
Onderzoek als basis voor herstel
Bij de start van het restauratietraject verkeerde de Keenesluis in zeer slechte staat. Door jarenlang achterstallig onderhoud had begroeiing vrij spel gekregen, wat op veel plaatsen had geleid tot ernstige schade aan het metselwerk en de constructie. Tijdens de verschillende bouwfasen zijn voortdurend onderzoeken uitgevoerd om de restauratievisie verder aan te scherpen. Daarbij was sprake van een intensieve samenwerking tussen opdrachtgever, aannemer, specialisten en TAK architecten, waarbij wij voornamelijk als adviseur optraden. Deze gezamenlijke aanpak vormde de basis voor het uiteindelijke resultaat.
Het zichtbaar maken van de geschiedenis
Omdat historische bouwtekeningen en bestekken ontbraken, stond het documenteren van bouwsporen centraal tijdens het project. Iedere vondst leverde nieuwe informatie op over de ontwikkeling en het gebruik van de sluis. De belangrijkste uitdaging was vervolgens om de opgedane kennis te vertalen naar een historisch verantwoorde restauratie. Tijdens de werkzaamheden zijn verschillende bouw- en gebruikssporen opnieuw zichtbaar gemaakt. Zo werden onder meer de fundering van het voormalige stoomhuis, de steunpunten van het scheprad, de gecompartimenteerde compostput voor het kroos, de bok voor de kaapstander en één van de oorspronkelijke sluisdeuren behouden en herkenbaar gemaakt. Ook het nog aanwezige ijzerwerk van onder andere de loopbrug en het krooshek van het stoomgemaal is zorgvuldig ontroest, gerestaureerd en waar mogelijk hergebruikt. Het metselwerk van de volledige sluis werd grondig hersteld, waarbij bakstenen en natuurstenen elementen zoveel mogelijk zijn hergebruikt. Met name het opnieuw opmetselen van de gekromde en scheefgezakte sluismuren vroeg om uitzonderlijk vakmanschap.
Erkenning en herinnering voor vakmanschap
De restauratie van de Keenesluis werd in 2022 bekroond met de derde prijs van de Stichting Historische Sluizen en Stuwen Nederland. Deze waardering onderstreept het belang van het project en de zorgvuldige wijze waarop het monument is hersteld.
Bij restauratieprojecten is het altijd bijzonder wanneer namen, data of sporen van vroegere vaklieden worden aangetroffen. Ook bij de Keenesluis werd een nieuw hoofdstuk aan deze traditie toegevoegd. Vlak voor de oplevering graveerde smid Frits Kramer de namen van alle betrokken partijen in de bronzen ring van de gerestaureerde sluisdeur. Daarmee werd een blijvende herinnering achtergelaten aan de intensieve samenwerking die aan het herstel van dit unieke waterbouwkundige monument ten grondslag lag.
